Dante, cuimhne, ubh, agus salann

Dante Alighieri considerava un uovo salato il miglior cibo del mondo. Un popolare aneddoto narra che un giorno il poeta incontrò in piazza un estraneo che gli chiese: “Qual è il cibo più buono del mondo?”. “L’uovo”, rispose il poeta. Un anno dopo, nella stessa piazza, i due s’incontrarono nuovamente, e lo sconosciuto domandò a bruciapelo: “Con che?”. “Col sale”, fu la pronta risposta di Dante, famoso per la sua memoria. 

Is cosúil gur shíl Dante Alighieri gurbh í an ubh an bia is fearr ar domhan. De réir an scéilín seo, bhuail strainséir le Dante lá amháin agus d'fhiafraigh de, "Cad é an bia is fearr ar domhan?" "Ubh," a d'fhreagair an file. Bliain amháin ina dhiaidh sin, sa chearnóg chéanna, casadh an bheirt ar a chéile arís, agus d'fhiafraigh an duine anaithnid seo gan choinne, "Le céard?" "Le salann" an freagra a thug Dante, a raibh cáil air as a chuimhe, dó ar an bpointe boise.

Achille Campanile scrisse il racconto Dante e l’uovo, contenuto nella raccolta Vite degli uomini illustri (1975).

méimeanna

Sreabhchairt, leagan beta

“Is dóigh liom [gur / gurb /gurbh] …”

An Dúch Arís

D'fhág an scríobhaí an gearán seo ag barr an leathanaigh (f. 7v) sa lámhscríbhinn 23 P26 de chuid Acadamh Ríoga na hÉireann, ar a dtugtar Leabhar Chaillín (Book of Fenagh).

Is feochair lenn a buachalla dortad

mo duib daib. conid aire sin rob egan

dam dub oili fri cl-uib daoithin do …

Is borb linn, a bhuachaillí, dortadh mo dhúigh daoibh [= gur dhoirt sibh mo dhúch] ionas gurbh éigean dom dúch uile … dóthain do … 

Is cosúil go raibh ar an scríobhaí níos mó dúigh a dhéanamh, ach níl mé cinnte céard is ciall le “fri cl~uib daoithin” agus tá deireadh na habairte in easnamh.

Lúnasa, a bhia

Mí na bhfeoilséantóirí é Mí Lúnasa, agus an chéad lá de go háirithe.  Tá sé scríofa! Rinne mé aistriúchán nua inniu den rann atá i gceist. Seo é.

Lúnasa, abair céard is dual dó
gach bliain amach anseo go deo:
blaiseadh gach toradh is mó clú,
luibheanna lusach’ ar Lá Lú.

Seo é an t-eagrán a rinne Kuno Meyer ó dhá leagan éagsúla den téacs:

Lugnassad, luaid a hada
cecha bliadna ceinmara,
fromad cech toraid co m-blaid,
biad lusraid la Lugnasaid.

LS Rawlinson B. 512, fol. 98v, col. 2

Scríobh mé blagmhír eile ar an lá seo agus ar an mbia a ghabhann leis cúpla bliain ó shin anseo.

sáile agus fual

Seo aiste gairid as an LS 72.1.2 (f.116r) i Leabharlann Náisiúnta na hAlba. Míníonn sé an fáth a bhfuil uisce na farraige goirt agus fual an duine searbh de réir thuiscint na 16ú haoise.  

An Tras-scríobh

Ase ni o tic sailltecht uisgi na fairrgi .i. ona harrsaigecht fein 7 o shirbualadh na dtonn fo na cl[a]chaibh 7 o sirsiubal na greine riamh os a cind 7 o innarbhadh na codach is millse da huisge aisti do theasbach na greine oir tairrigid teas na greinne in rann is seimhe 7 is millse d'uisge na fairrgi s[o?] anell[_?] anair 7 is de sin do nithear an drucht 7 an fertain 7 an sneachta 7 in cloichsnechta 7 fagur tshis in rann is truime 7 is talmhe 7 is seirbe.  7 is o[n] nadur céadna bis fual in duine searbh oir in toibecht do ni an grian os cind na fairrgi is e sin doni linn ruadh os cind an fhuail ag sithlodh 7 ag tairraing na rann seimh uada agus araile.

An t-Athscríobh i Nua-Ghaeilge

(a bheag nó a mhór)

Is é ní óna dtagann saillteacht uisce na farraige .i. óna hársaíocht féin agus ó shíorbhualadh na dtonnta faoi na clocha agus ó shíorshiúl na gréine riamh os a cionn agus ó ionnarbadh na coda is milse dá huisce aisti de theaspach na gréine óir tarraingíonn teas na gréine in roinn is séimhe agus is milse d'uisce na farraige seo (ar shiúl?) agus is de sin a dhéantar an drúcht agus an fhearthainn agus an sneachta agus an chloch sneachta agus fágtar thíos an roinn is troime agus is talmhaí agus is seirbhe.  Agus is ón nádúr céanna a bhíonn fual an duine searbh óir an tobhach a dhéanann an ghrian os cionn na farraige is é sin a dhéanann lionn rua os cionn an fhuail ag síothlú agus ag tarraing na rann séimh uaithi srl.

Tá mé faoi chomaoin ag Sharon Arbuthnot as an ngiorrachán thíos a scaoileadh dom: .l.r. = lionn rua .i. choler.

Eachtraí Eilíse i dTír na nIontas

Eachtraí Eilíse i dTír na nIontas

An bunleagan le Lewis Carroll, agus dhá aistriúchán Gaeilge curtha i gcomórtas le chéile. Tá an chéad cheann le Nicholas Williams agus an dara ceann le Pádraig Ó Cadhla. Evertype Publishing a chuir an dá leagan i gcló.  Tá siad ar fáil ó Amazon.com, i measc áiteanna eile.

“In that direction,” the Cat said, waving its right paw around, “lives a Hatter: and in that direction,” waving the other paw, “lives a March Hare. Visit either you like: they’re both mad.”

“An bealach sin,” a dúirt an Cat agus é ag bagairt a lapa dheis, “tá cónaí ar Haitéir: agus an bealach sin,” agus é ag bagairt an lapa eile, “tá cónaí ar Ghiorria Márta. Tabhair cuairt ar cibé duine acu is mian leat: tá siad as a meabhair beirt.”

Cónaíonn an Haitéir ansin,” arsa an Cat, ag ardú lapa leis, “agus Giorria Márta siar ansin,” ag ardú an lapa eile leis. “Téigh ag féachaint éinne acu is maith leat: tá siad araon as a meabhair.” “But I don’t want to go among mad people,” Alice remarked. “Ach nílim ag iarraidh dul i measc daoine atá as a meabhair,” a dúirt Eilís. “Ach ní maith liom a bheith i measc daoine a bhíonn as a meabhair,” arsa Eibhlís. “Oh, you can’t help that,” said the Cat: “we’re all mad here. I’m mad. You’re mad.” “Níl leigheas agat air sin, arú,” a dúirt an Cat. “Táimid go léir as ár meabhair anseo. Tá mise as mo mheabhair. Tá tusa as do mheabhair.” “Ó, níl leigheas agat air sin,” arsa an Cat, “tá gach éinne as a mheabhair anseo. Táimse as mo mheabhair. Tá tusa as do mheabhair.” “How do you know I’m mad?” said Alice. “Conas atá a fhios agat go bhfuil mise as mo mheabhair?” a d’fhiafraigh Eilís. “Conas tá a fhios agat go bhfuilimse as mo mheabhair?” arsa Eibhlís. “You must be,” said the Cat, “or you wouldn't have come here.” “Caithfidh go bhfuil tú as do mheabhair,” a dúirt an Cat, “nó ní thiocfá anseo sa chéad áit.” “Tá tú gan dabht,” arsa an Cat, “agus murach go bhfuil tú ní anseo a bheifeá.”

bandacht

Tá cúnamh ag teastáil uaim leis an ortha seo!

Tá ortha ag bun an leathanaigh 129v sa LS 72.1.2 in Leabharlann Náisiúnta na hAlba. Deir an cuntas catalóige gurb é atá ann ná "charm to protect the vulva, beg. Bir Bran ar leor meor."

Tá an chéad chuid dá bhfuil scríofa sách éasca a léamh:

bir * bran * ar * leor * meor* Scríb so an slait caotrainn 7 cuir fo cosib mna 7 ni fathar banndacht …

Níl mé cinnte ach is dóigh liom gur leagan malartach de "faightear" is ea "fathar".

Ach maidir leis an gcuid eile de, ní féidir liom bun nó barr a dhéanamh de:

ortha grá

Seo ortha grá ón lámhscríbhinn 72.1.2, f. 33r i Leabharlann Náisiúnta na hAlba. 

Mo thras-scríobh: 

Ataid annso 4 litreacha agus gibe scribhus an slait iad agus in bean do bualadh di agus carfaidh si thu .i. ioch. ceh. heo. non

Is cosúil nach bhfuil le déanamh agat ach na litreacha ioch ceh heo non a scríobhadh ar shlat agus bean a bhualadh léi agus tabharfaidh sí grá duit!  Maidir leis na litreacha, tá mé dall orthu.  An féidir gur litreacha oghaim atá i gceist?

GAEILGE

aibítir álainn

Tá an t-abecedarium seo le feiceáil ar leathanach f158r i Leabhar Mór Leacain, lámhscríbhinn 23 P2 ag Acadamh Ríoga na hÉireann.

fuisce marfach & ceann faoi eite

Seo sliocht as Annála Chonnacht don bliain 1405: 

Seo é an téacs a bhfuil suim againn ann:

Risded Mag Ragnaill adbur taisig na nEolusach 
quieuit iar n-ol usci bethad co himarcach 
⁊ dob usci marbtha do Risded.

Agus an téacs céanna i nGaeilge an lae inniu:

Risteard Mag Raghnaill, ábhar taoisigh na nEolasach, 
fuair sé bás tar éisdó an iomarca uisce beatha a ól 
agus ba uisce marfach do Risteard é.

Ach má thugann tú iarracht ar an téacs a leanúint ar an bpictiúr thuas, feicfidh tú nach bhfuil an leagan amach chomh simplí sin.  Tosaíonn ár dtéacs leis an R mór (1), téann sé go deireadh an líne, ansin léimeann sé go dtí lár an líne os a chionn (2), ansin léimeann sé arís síos dhá líne go (3).  Níl an líníocht seo ró-mhaith, ach is féidir na gluaiseachtaí seo a leanúint uirthi: 

Cén fáth an léim suas? Toisc go raibh spás bán ar an líne sin, agus ba pheaca é gan spás bán a líonadh! Baintear úsáid as saghas noda ar a dtugtar “ceann faoi eite” le taispeáint gur lean an téacs thuas ansin. Tá an ceann faoi eite seo cosúil le S relaxáilte, ach bhí dóigheanna eile ann len é scríobh:

Feictear sna lámhscríbhinní go minic é.

Lemnaceae

Seo frog ag gliúcaíocht amach ó bhrat Lemnaceae, nó ros uisce nó ros lachan i nGaeilge. Duckweed a thugtar air i mBéarla.

Tá an focal “ros” suimiúil toisc go bhfuair sé iontráil i Sanas Cormaic (ca. 900 AD). Bhí trí “ros” ann míle bliain ó shin, déanta na fírinne, díreach mar atá againn inniu:

ros = coill
ros = síol lín 
ros = ros uisce / ros lachan

Míníonn Cormac go dtáinig an tríú focal ó ró-fhos:

ro fos on ar ni bi acht for marbuisce

ró-fhos é sin óir ní bhíonn sé ach ar mharbhuisce

Is fíor do Chormac nach bhfasann ros uisce ach ar uisce ciúin - uisce a fhanann i bhfos. Ach ní fíor dá shanasaíocht, faraor.

mar a leathnaigh an Ghaeilge a foclóir

Salvatore Quasimodo

Is breá liom an véarsa seo le Salvatore Quasimodo, file Iodálach a ghnóthaidh an Duais Nobel sa bhliain 1959.  Thug mé iarracht ar Gaeilge an lae inniu agus Sean-Ghaeilge a chur air.

Ognuno sta solo sul cuor della terra
trafitto da un raggio di sole:
ed è subito sera. 

Tá gach duine ina aonar ar chroí na talún
pollta ag ga gréine: 
tagann an tráthnóna go tobann.

At·tá cách a oenur for cridiu in talman 
tregthae la gae gréne: 
ocus is lúath do-thét in fescor.

Asbury Black

Cúpla lá ó shin d'oscail mé sean-albam grianghrafanna a bhí i dtaisce i gcófra san íoslach. Fuair mé pictiúir de mo shinsir ar thaobh mo mháthar ann, daoine a bhí beo sa naoú haois déag. Is dóigh liom gur cheart dom cuid de na grianghrafanna seo a fhoilsiú anseo le go mbeidh siad ar fáil ar an idirlíon dóibh siúd a bhfuil suim acu i sloinnteoireacht (genealogy).

Asbury Black an t-ainm atá ar an duine uasal seo. Mo shin-sin-seanathair atá ann. Duine de shliocht na Scotch-Irish a bhí ann. Fuair mé an t-eolas seo a leanas faoi ar an idirlíon:

Seo í a bhean chéile, Rebecca Black (née Dayhuff). Duine de shliocht na bPennsylvania Dutch a bhí innti.

Seo é Aaron Moses Black, mac Asbury agus Rebecca, mo shin-seanathair:

Seo é mac eile dá gcuid, John W. Black:

Seo í bean chéile Aaron Moses Black, Mary Catherine Black (née Krichbaum). Duine eile de shliocht na bPennsylvania Dutch a bhí inti.

Tá níos mó mar seo agam.

If anyone would like to contact me regarding this family, please leave a note here.

Ealaín na gCeilteach

Is stater (στατήρ) óir é seo. Buaileadh é le linn réimeas Philip II, Rí Mhacadóin, athair Alastair Mhóir, 382 - 336 R.C., nó go gairid ina dhiaidh sin. Fuair saighdiúirí Ceilteacha boinn mar seo mar thuarastal agus iad ag troid mar amhais in airm na nGréagach.

Thug siad na staitéir seo abhaile leo agus roimh i bhfad thosaigh na taoisigh Cheilteacha sa Ghall ag bualadh staitéar dá gcuid féin.

Staitéar óir de chuid na bParisii

Choinnigh na Ceiltigh an bunsmaoineamh: agaidh Apollo ar thaobh amháin agus each ar an taobh eile. Ach d'athraigh siad na híomhánna go hiomlán. Chloígh siad lena gcód aeistéitiúil féin, cód a bhí an-éagsúil leis an traidisiún Gréag-Rómhánach. Is ar phatrúin seachas ar réalachas a bhí an bhéim acu. Stíl La Tène a thugtar ar an ealaín seo anois.

Ag teacht go cathair i ngar duit!

An bhliain seo chugainn? Bhí Krampus le feiceáil in Philadelphia um Nollaig i mbliana!

Is gruagach é Krampus atá dúchasach do na tíortha Alpacha san Eoraip. Téann sé thart um Nollaig le páistí dána a smachtú. Nuair a théann grúpa Krampus le chéile tríd an gcathair tugtar Krampuslauf air. Saghas paráide atá ann.  Seo iad cuid de na gruagraigh a bhí páirteach sa Lauf in Philly:

Agus seo cuid acu in Salzburg:

Tá feis gheimhridh ag na Hopi in iardheisceart Mheiriceá a dtugtar Powamu uirthi. Tá gruagaigh acu freisin a chaitheann aghaidheanna fidil agus a smachtaíonn páistí dána.  Is neacha scanrúla iad a bhfuil scian agus bachall ina nglac acu. Seo é Nata’aska:

Agus seo í So’yok Wùuti a bhfuil páiste dána ina ciseán aici!

Bromanna!

Pónairí, an bia is ceolmhaire! Déanann siad an fead is ollmhaire. Dá airde an gleo sea is mó an só. Ithimis pónairí d’oíche is ló!