cuimhne éidéiteach & Cenn Fáelad

cuimhne éidéiteach - cuimhne gan dímheabhair, cuimhne fhótagrafach

Bhí cuimhne éidéiteach ag an scoláire Cenn Fáelad mac Ailella, más fíor do na seanscéalta. Throid sé i gCath Mhá Rath mar ar scoilteadh blaosc a chinn. Fuair sé leigheas ó lia clúiteach i dTuaim Dreagain, áit an raibh saghas ollscoile ar siúl ag an am sin, le scoil Laidine, scoil féineachais (dlí traidisiúnta), agus scoil filíochta.

Deirtear gur chaill Cenn Fáelad a “inchinn dearmaid” nuair a gortaíodh é nó le linn a leighis, mar bhí bua aige ina dhiaidh sin nach raibh aige roimhe. D'fhreastail sé ar na trí scoil agus gach rud a chuala sé i rith an lae, bhí sé aige san oíche, agus bhreac sé síos an méid sin uile, i véarsaí!

In áit “tá cuimhne fhotagrafach” a rá, tig linn “níl inchinn dearmaid ann” a rá.

“ocus [áin] neoch do·chantis na tri scola cach lae do·bíd aici-sium tre géire n-indtlechta cach n-aidche”

cumas comhairimh

Téann droichead coise thar an University Slough. Bhí mé i mo sheasamh air an lá cheana, ag breathnú ar an uisce, ar na bacáin bhána* atá ag teacht ar ais ón ngeimhreadh, agus ar na lachain.  Bhí lacha amháin ina seasamh ar an mbóithrín cois na cuisle, ag vác-vácáil. Tháinig beirt éiníní chuici amach as na plandaí ar an toabh eile den chuisle. Lean sí uirthi ag vácáil. Tar éis tamaill tháinig beirt eile amach agus thrasnaigh siad chuici. Lean sí uirthi fós ag vácáil. Níor tharla tada. Bhí mé ar tí imeacht, ach bhí mé fiosrach. “Cén fáth a bhfuil sí ag glaoch fós?” Mar sin d'fhan mé mar an raibh mé. Tar éis cúpla nóiméad eile tháinig beirt eile a bhí i bhfolach sna plandaí amach astu agus shnámh siad chuici. Nuair a bhí seisear acu ar an mbóithrín stad sí ag glaoch, sásta go raibh an t-ál iomlán i láthair.

Sin an rud a chonaic mé, agus an tátal a bhain mé as an eachtra ná go bhfuil comhaireamh ag lachain!

*Nymphaea alba (nach raibh i mbláth fós): 

addendum

cliceáil le méadú

Seo radharc níos fearr den tête de lion a scairdeann (?) - ní hea, a shileann uisce isteach sa linn sa chlós tosaigh.

creach na racún

Tá linn bheag againn sa chlós tosaigh. Tá sé sa chúlra sa phictiúr seo, a tógadh dhá bhliain ó shin. Tagann an t-uisce, sruth tanaí de, amach as béal an leoin. Tá caidéal beag faoin uisce a choinníonn an sruth ar siúl. Oibríonn an caidéal 25/7 gan dua gan fhadhb. 

Tá éisc órga sa linn freisin le larbhaí na muiscítí a ithe sa samhradh, rud an-tábhachtach!

Agus tá racúin sa chomharsanacht. Taitníonn iascaireacht leo agus tá a lámha beaga iontach cliste faoin uisce. Tig leis na héisc dul i bhfolach faoi charn clocha sa linn, ach faigheann na racúin cuid acu mar sin féin. Tá go maith agus níl go dona. Tá na héisc órga (“feeder goldfish”) an-saor sa siopa peataí.

An rud nach bhfuil go maith ar chor ar bith na an damáiste a dhéanann na racúin chéanna do scagaire an chaidéil!

Seo scagaire nua in aice leis an gceann atá sa linn anois. Tá a fhios ag na racúin nach bhfuil an scagaire inite. Ach is breá leo é a mhúngailt. Chuile uair a thagann siad, baineann siad plaic nó dhó nó trí as. Níl ach 25¢ ar iasc órga. Tá $15 ar scagaire nua!

an rud a chonaic mé

Seo mar a bhí -     spotsholas buí        na gréine 'dul faoi           ar úrghlas na gcrann              faoi scamallbhrat flann                 ar feadh meandair.

trí rud go tréith

Tréde neimthigedar cruitire: golltraige, gentraige, súantraige.

Trí rud a thugann stádas do chláirseoir: goltraí, geantraí, suantraí.

Is tré uimhir a 122 é seo san eagrán a rinne Kuno Meyer de Trecheng Breth Féne / The Triads of Ireland.

Tá suim ar leith agam i bhfocal amháin sa tré seo, “tréde” (cé go bhfuil an briathar “neimthigedar” an-suimiúil, freisin, ach sin scéal eile). Sa tSean-Ghaeilge bhíodh uimhreacha speisialta ann leis an gciall “rud amháin, dhá rud, trí rud,” suas go “deich rud”: 

úathad, déde, tréde, cethardae, cóicde…

Tá tréanna eile ann a ríomhann na trí rud a thugann stádas don chrosán, don saor, don lia, don ghabha, don cheardaí, don fhile, agus fiú don fhear déanta c íora. Bhí an nós seo, sainchomharthaí a ainmniú ina dtréanna, an-choitianta ag an am sin. De réir a chéile fuair an focal “tréde” ciall nua mar ainmfhocal iolra: “buanna, cáilíochtaí”. Tá an chiall seo tar éis an bhunchiall, “trí rud”, a urú ar fad anois.

tréith, f. (gs. & pl. ~e). 1. Trait, characteristic; quality, accomplishment. ~e pearsanta, personal traits, personality. 

cora cainte inmhalartaithe?

Sé chinn nó leathdhosaen?

Thug mé faoi dearadh go mbainim úsáid as na cora cainte seo leanas gan aon idirdhealú - nó gan idirdhealú ar bith - a dhéanamh orthu. Tá a fhios agam go bhfuil stair chanúnach taobh thiar de chuid acu, ach is ionann iad i mo chuid Gaeilge. Your mileage may vary. Ní lia duine ná barúil.

Is work in progress / obair idir lámha é seo!

Nua:

(níl / an bhfuil) aon X : X ar bith
ar an toirt : láithreach bonn
ar aon intinn : ar aon tuairim
ar dtús : ó thús
ar na mallaibh : le déanaí
cad mar gheall ar : céard faoi
d'ainneoin : in ainneoin
d'aon turas : d'aon ghnó : d'aon oghaim
de dhíth ar : ag teastáil ó : ó
den chuid is mó : ar an mórgóir
go bhfios dom : ar feadh m'eolais
go fóill : fós
go hiondúil : de ghnáth
in easnamh : ar iarraidh
in éineacht le : in éindí le
más buan mo chuimhne : más maith mo chuimhne
ó am go ham : ó am go chéile : anois is arís

Ach:

de dheasca ≠ de bharr

Tá aithne agam ar ph éirí eile (i gcónaí : i dtolamh, mar shampla) nach gcuirfidh mé ar an liosta toisc nach mbainim úsaid as ceann acu (i dtolamh sa chás seo) i mo chuid Gaeilge féin.  Séard atá sa liosta thuas ná péirí (nó níos mó) a bhfuil “ceann nó cláirseach” nó toss-up i gceist domsa.