deilbhín déanta as tuige scoilte

“Split twig figurine” a thugann na seandálaithe air. Cheannaigh mé an ceann seo, nach bhfuil sean ar chor ar bith, ar $4 an tseachtain seo caite. Tá sé ina luí ar chlúdach mo iPad in aice le bráisléad a rinne gabha geal Hopi, rud eile a cheannaigh mé cúpla lá roimhe sin.

Bhí suim ar leith agam sa deilbhín toisc gur bhuail mé le hIndiach Hualapai a raibh deilbhín mar seo, ach an-bheag, ar crochadh thar a mhuineál. D'fhiafraigh mé de céard a bhí ann agus mhínigh sé dom go ndearna cara leis é. Thug sí dó é le hádh fiaigh a thabhairt dó. Tá sé ar intinn aige an fia mór (elk nó wapiti a thugtar air i Meiriceá) a fhiach den chéad uair an tseachtain seo chugainn. Mhínigh sé dom freisin gur rud an-sean agus an-nua atá ann. 

Tá sé sean toisc gur frítheadh deilbhíní mar seo a rinneadh idir 2,000 agus 4,000 bliain ó shin in uaimheanna tirime ar fud an Iardheiscirt (Great Basin agus Colorado Plateau le bheith cruinn). Agus tá sé úrnua toisc nár bhain éinne úsáid as “hunting fetishes” mar seo le cuimhne na ndaoine. Seo sampla de na deilbhíní ársa atá le feiceáil in iarsmalanna anois:

Dála an scéil, d'fhoghlaim mé gur féidir deilbhín mar seo a dhéanamh go héasca as tuige (focal nach raibh agam go dtí anois). Tá treoracha simplí le fáil anseo. Tá sé ar intinn agam triail a bhaint as!

roimh gheolaíocht

An bhfeiceann tú

an charraig ollmhór

an tulach fhada 

an aill aisteach 

úd thall? 

Is

ceann

corp

sciathán

na péiste 

a mharaigh X

atá inti.

(X = laoch miotaseolaíoch) 

Mar a dúirt an cat…

“Nach minic iad na daoine is airde glór na daoine is lú ciall?”

Níl sé déanta as plaisteach!

Is cuma liom faoi ghábh is baol

chúns atá mo Bhúda maol

suite sona sásta ar mo dheais.

Ní bheidh scáth ná scanradh orm

chúns a bheas mo dhéithín gorm

liom go ceann an aistir is ar ais.

Tá mé saor ó bhuarthaí croí

toisc go bhfuil an firín groí

ag gáire liom gan staonadh ar an deais.

Nod libh: chúns = chomh fada agus

Fonn: Plastic Jesus

Éist leis anseo.

anchúinseach = apotropaic?

Tosóidh mé le ceist. Cad é an Ghaeilge ar “apotropaic”? Is aidiacht é seo a chiallaíonn “déanta chun olc a iompú nó a choinneáil uait”. 

Thóg mé an grianghraf thuas i Luzern. Seanfhoirgneamh atá ann a bhfuil cógaslann,  Alte Suidtersche Apotheke, lonnaithe ann anois. (Féach an chros uaine thuas.) 

Feicfidh tú sa ghrianghraf eile seo gur aghaidh anchumtha, nó aghaidh curtha as a riocht ar a laghad, atá sa niche ar an gcoirnéal. 

Bhí mé ag siúl inné ar shráid sa University District anseo nach dtaithím de ghnáth nuair a thug mé faoi deara an aghaidh seo thuas den chéad uair riamh. Tá tuairim is dosaen acu ar an bhfoirgneamh mór seo, iad uilig mar a gcéanna. Is léir go bhfuil an fear seo an-chosúil leis an bhfear ar an gcoirnéal i Luzern.  Cén fáth an bhfuil siad ann?

Níl mé iomlán cinnte, ach is féidir gur feidhm apotropaic atá acu beirt. Más fíor, tá siad ann leis an droch-shúil, nó olc eile, a iompú, go díreach mar a dhéanann an Gorgon thuas.

Tá scoláirí ann a mhaíonn go mbíodh an fheidhm apotropaic chéanna ag na sheila-na-gigeanna atá le feiceáil fós in Éirinn agus i dtíortha eile na hEorpa.

anchúinseach

Bhain mé úsáid as an bhfocal “anchúinseach” den chéad uair riamh cúpla lá ó shin, i dtuít. Thaitin sé liom. Nuair a thaitníonn focal liom, is maith liom beagán níos mó a fháil amach faoi. Cad as dó agus céard a tharla dó lena linn?

Is féidir an focal seo a dheighilt ina thrí pháirt, mar atá:

an - cúinse - ach

Is é croí an fhocal seo (aidiacht is ea “anchúinseach”, dála an scéil, a chiallaíonn “monstrous, grotesque”) ná fhocal eile, an t-ainmfhocal “cúinse” a chiallaíonn “face, countenance; aghaidh, dreach”. Focal sách ársa é seo, a bhí againn sa tSean-Ghaeilge mar “cúinsiu”.  Seo sampla de as “Fleadh Bhricriu” in Leabhar na hUidhre:

cúinsiu chórad

dreach curaidh / aghaidh laoich

Cuireadh an rémhír “an-” leis seo níos déanaí. Tá an rémhír chéanna le fáil sna focail “anchuma = cosúlacht ghránna mhínádúrtha” agus “anchruth = míchuma; deformity”. Feidhmíonn “an-” le ciall dhiúltach a thabhairt don fhocal. Is ionann “anchúinse” agus “arracht” nó “torathar” mar sin. Maidir leis an iarmhír “-ach”, tá sé ann le haidiacht a dhéanamh d'ainmfhocal, mar atá a fhios ag an saol mór agus a mháthair.  An-chúinse-ach. Bad-face-ish.

an rann is áille

Deir StatCounter liom go raibh suim ag a lán daoine (na Búdaithe níos mó ná na Gaeil?) san aistriúchán a rinne mé den sútra “Croí na Críonnachta”. Seo beagán níos mó Sanscraite daoibh.

le Raja Ravi Varma

Tá an cháil atá ar an drámadóir Kālidāsa san India inchurtha leis an gcáil atá ar Shakespeare abhus anseo. Agus creidtear go forleathan sa tír sin gurb é seo an rann is áille dá chuid, as an dráma Shakuntalā. Ní bhíonn sé éasca áilleacht focal a aistriú ó theanga go teanga, ach rinne mé mo dhícheall anseo.

ramyāṇi vīkśya madhurāns ca niśamya śabdān
paryutsukī bhavati yat sukhito 'pi jantuḥ
tac cetasā smarati nūnam abodhapūrvaṃ
bhāvasthirāṇi jananāntarasauhṛdāṇi

रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च निशम्य शब्दान् 
  पर्युत्सुको भवति यत्सुखितोऽपि जन्तुः ।
तच्चेतसा स्मरति नूनमबोधपूर्वं 
  भावस्थिराणि जननान्तरसौहृदानि ॥

Le linn dó áilleacht agus binneas a bhlaiseadh,
tagann cian uaireanta ar an duine is sásta;
éiríonn cuimhne ina chroí, i ngan fhios dó,
ar ghrá a fréamhaíodh ann le linn saoil eile.