anchúinseach

Bhain mé úsáid as an bhfocal “anchúinseach” den chéad uair riamh cúpla lá ó shin, i dtuít. Thaitin sé liom. Nuair a thaitníonn focal liom, is maith liom beagán níos mó a fháil amach faoi. Cad as dó agus céard a tharla dó lena linn?

Is féidir an focal seo a dheighilt ina thrí pháirt, mar atá:

an - cúinse - ach

Is é croí an fhocal seo (aidiacht is ea “anchúinseach”, dála an scéil, a chiallaíonn “monstrous, grotesque”) ná fhocal eile, an t-ainmfhocal “cúinse” a chiallaíonn “face, countenance; aghaidh, dreach”. Focal sách ársa é seo, a bhí againn sa tSean-Ghaeilge mar “cúinsiu”.  Seo sampla de as “Fleadh Bhricriu” in Leabhar na hUidhre:

cúinsiu chórad

dreach curaidh / aghaidh laoich

Cuireadh an rémhír “an-” leis seo níos déanaí. Tá an rémhír chéanna le fáil sna focail “anchuma = cosúlacht ghránna mhínádúrtha” agus “anchruth = míchuma; deformity”. Feidhmíonn “an-” le ciall dhiúltach a thabhairt don fhocal. Is ionann “anchúinse” agus “arracht” nó “torathar” mar sin. Maidir leis an iarmhír “-ach”, tá sé ann le haidiacht a dhéanamh d'ainmfhocal, mar atá a fhios ag an saol mór agus a mháthair.  An-chúinse-ach. Bad-face-ish.

an rann is áille

Deir StatCounter liom go raibh suim ag a lán daoine (na Búdaithe níos mó ná na Gaeil?) san aistriúchán a rinne mé den sútra “Croí na Críonnachta”. Seo beagán níos mó Sanscraite daoibh.

le Raja Ravi Varma

Tá an cháil atá ar an drámadóir Kālidāsa san India inchurtha leis an gcáil atá ar Shakespeare abhus anseo. Agus creidtear go forleathan sa tír sin gurb é seo an rann is áille dá chuid, as an dráma Shakuntalā. Ní bhíonn sé éasca áilleacht focal a aistriú ó theanga go teanga, ach rinne mé mo dhícheall anseo.

ramyāṇi vīkśya madhurāns ca niśamya śabdān
paryutsukī bhavati yat sukhito 'pi jantuḥ
tac cetasā smarati nūnam abodhapūrvaṃ
bhāvasthirāṇi jananāntarasauhṛdāṇi

रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च निशम्य शब्दान् 
  पर्युत्सुको भवति यत्सुखितोऽपि जन्तुः ।
तच्चेतसा स्मरति नूनमबोधपूर्वं 
  भावस्थिराणि जननान्तरसौहृदानि ॥

Le linn dó áilleacht agus binneas a bhlaiseadh,
tagann cian uaireanta ar an duine is sásta;
éiríonn cuimhne ina chroí, i ngan fhios dó,
ar ghrá a fréamhaíodh ann le linn saoil eile.

Croí na Críonnachta

Tá mé tar éis Gaeilge a chur ar an sútra Sanscraite ar a dtugtar “Croí na Críonnachta Tarchéimnithí”.

rūpam eva śūnyatā

śūnyataiva rūpam

Nuair a bhí Avalokiteśvara ag gluaiseacht i ndoimhneacht na Críonnachta Tarchéimnithí bhreathnaigh sé síos. Chonaic sé cúig chomhbhall an duine, agus iad folamh agus gan téagar.

Anseo, a Mhic Sheáraí, is ionann cruth agus foilmhe, agus is ionann foilmhe agus cruth. Níl foilmhe scartha ó chruth. Níl cruth scartha ó fhoilmhe. Pé rud a bhfuil cruth ann, tá sé folamh. Pé rud atá folamh, tá cruth ann. Tá mothú, smaoineamh, toil, agus comhfhios folamh mar an gcéanna.

Anseo, a Mhic Sheáraí, tá na dúile uile folamh. Níl tús ná deireadh leo. Níl siad íon ná neamhíon, easnamhach ná foirfe.

I bhfoilmhe, a Mhic Sheáraí, níl cruth, mothú, smaoineamh, toil, ná comhfhios. Níl súil ná cluas, srón ná teanga, corp ná intinn. Níl cuma, fuaim, boladh, blas, tadhall, ná an rud a ngreamaíonn an intinn de. Níl réimeas an radhairc ann, suas go dtí réimeas na hintinne. Níl aineolas ann, ná deireadh aineolais. Níl meath is bás ann, ná deireadh le meath is bás. Níl crá, tús an chrá, ná deireadh an chrá ann, ná Conair na nOcht Rian. Níl Críonnacht Tarchéimnitheach í féin ann, ná gnothú ná neamhghnothú.

Dá bhrí sin, a Mhic Sheáraí, gach neach múscailte a théann i muinín na Críonnachta Tarchéimnithí, tá sé beo gan mhíthuiscint trína neamhghnothú. Toisc nach bhfuil míthuiscint ann, níl eagla air. Téann sé thar bhréige agus baineann sé nirbheána iomlán amach.

Dúisíonn Búdaí uile na dtrí aimsir go hiomlán i soilsiú nach bhfuil a sárú ann, ó tá siad i muinín na Críonnachta Tarchéimnithí.

Fógraítear mar sin mantra na Críonnachta Tarchéimnithí, an mantra gan sárú, an mantra a cheansaíonn gach crá, an fíormhantra gan chluain. Seo é an mantra a labhraíodh, GATE GATE PARAGATE PARASAMGATE BODHI SVAHA.

babaí ar bord

Seafóideach ach gan dóchar.

“Bhí mé ag smaoineamh ar bhur gcarr a bhualadh ón taobh thiar go dtí go bhfaca mé an fógra. Bhur naíonán a shábháil sibh.”

Yeah, right.

Ábhar scéine is fuatha!

“Please Jesus, go raibh sé ina chodladh nó balbh nó támhaithe (vodca sa bhainne?), agus ag an gceann eile den eitleán!”

cros na cianóige

Is fada, go bhfios domsa, ó bhí cros ar bhonn in Éirinn. Cé chomh fada? Níl mé cinnte, ach bualadh an bonn thuas i bPort Láirge nuair a bhí Edward I i réim, ca. 1280-1282.  Ní cianóg atá ann ach pingin airgid, bonn a bhí sách luachmhar ag an am.

An bhfuil éinne ann fós a déarfadh “Ní fiú cros na cianóige é?” Níl a fhios agam, ach tá an nath seo le fáil in FGB. Is ionann “cianóg” agus bonn beag ar bheagán luach, nó “seanphíosa airigid gan tairbhe,” dar le An Foclóir Beag.

Más amhlaidh nach raibh bonn ann a raibh cros air le fada an lá in Éirinn -- leis na cianta cairbreacha? -- nach iontach an rud é go bhfuil an nath seo, “cros na cianóige,” ann fós? Iontach, ach tá samplaí eile dá leithéid ann. Maireann nathanna sioctha sách minic i dteangacha. Is dócha go dtuigeann a lán daoine gur “ar meisce” an chiall atá le “three sheets to the wind.”  Ach cé mhéad acu a bheadh in ann an íomhá atá taobh thiar den nath seo a mhíniú i gceart?

beagmhaitheas

Ní fiú _____ é.

Líon an bhearna. Tá siad seo traidisiúnta:

tráithnín
sifín
seamaide
seamsóg
sileog
pingin
cianóg
cianóg rua
cros na cianóige
cac an diabhail
bogán spideoige
seile cuaiche
smuga cait
trumpa gan teanga
deich triuch
deoch d'uisce na n-ubh
uisce na bhfataí


Chum mé féin iad seo:

coiscín caite
leathchúpla stócaí
gealltanas polaiteora

an dealg neasfháinneach

Scríobh mé an tseachtain seo caite faoin síobhal bhíodh in úsáid ag na Gaill (agus ag na Rómhánaigh agus ag pobail eile) le brait a cheangal dhá mhíle bliain ó shin. Ní raibh an biorán dúnta seo coitianta in Éirinn, áfach. Bhain na hÉireannaigh feidhm as cineál eile bioráin, biorán ara dtugtar “dealg neasfháinneach” nó “penannular brooch”. 

Tá cruth an-simplí agus an-éifeachtach ar an dealg seo. An t-aon mhíbhuntáiste atá léithi ná go ngobann rinn an bhioráin amach thar imeall an fháinne, rud atá beagáinín contúirteach. Ar an láimh eile, is féidir an fáinne a dhéanamh thar a bheith ornáideach, rud a thaitin go mór leis na Gaeil. Bhí an-mheas orthu ar a gcuid dealga, agus is minic a bhí siad seo an-chostasach. Dúirt file anaithnid an méid seo faoina dhealg féin:

Nom·geib ferg
fri cach n-indmas acht mo delg:
mo delg cia théis triam' dernainn,
ferg fri suide ní dernaim.

Tagann fearg orm

le gach ionnús* ach mo dhealg:

mo dhealg, cé go rachfá trím dhearna,

fearg leis sin ní dhéanfainn.

*seoid

Déantar dealga neasfháinneacha fós, agus tá an chuid is fearr acu an-daor fós, $925 ar an gceann seo de  réir an tsuímh: