yin agus yang

Tá an yin (dorcha / baineann) pas beag tanaí sa ghrianghraf seo, ach is beag an cat í Molly i gcomórtas lena deartháir.

nod leat

Ní dóigh liom go gcloistear na focail “nota bene” go minic, agus ní scríobhtar go minic iad ach oiread, ach feictear na litreacha “NB” nó “N. B.” minic go leor. “Tabhair aird ar an rud seo” an chiall atá leo. Ní deir éinne “en bí” ach oiread, ar ndóigh. An rud a chloistear i mBéarla, agus a scríobhtar freisin, ná “note that…”

Is é an leathbhreac Gaeilge de seo “tabhair faoi deara go/nach…” Maith go leor, ach tá sé seo beagáinín foclach i mo thuairimse. Tá rogha eile againn. Bhíodh an abairt “nod leat go/nach…” sách coitianta i nGaeilge Chlasaiceach. Tá sé le fáil fós in FGB, s.v. “nod”, leis an lipéad Lit.

Sílim go bhfuil sé thar am againn feidhm a bhaint as an abairt seo arís, i nGaeilge scríofa ar aon nós. Feicim go bhfuil tús curtha leis an athshlánú ag lucht Vicipéide in dhá alt ar na réaltbhuíonta: An Altóir agus An tAoire. Mar shampla:

“Nod leat go dtugtar an t-ainm céanna ar Gamma Boötis.”

amparsan agus ?

Ampersand an t-ainm atá ar an lógógram idir pay agus display san fhógra seo atá le feiceáil ar fud BÁC. Deir focal.ie gur cheart dúinn amparsan a thabhairt air i nGaeilge. Tá lógógram dár gcuid féin againn, ar ndóigh, atá le feiceáil thuas idir íoc agus taispeáin. Ach cén t-ainm atá air?

Tá an t-ainm ampersand réasúnta nua, dála an scéil. Bhíodh áit ag “&” mar an litir dheireanach den aibítir i scoileanna sa naoú haois déag. Nuair a d'aithrisídís mic léinn an aibítir, deiridís a, b, c, d ... x, y, z, and per se and. Is ó na ceithre fhocal seo ag deireadh na haithrise a tháinig ampersand.

Maidir leis an “amparsan Gaelach”, is nod é a tháinig ón Laidin. Is féidir é a scríobh leis an uimhir “7”, cé go bhfuil áit aige in Unicode ag pointe U+204A. Athraíonn an chuma atá air beagán ó chlófhoireann go clófhoireann: ⁊ ⁊ . Ach arís, cén t-ainm atá air?

An Cruthú

Bhí beirt ann ar dtús,

an focal agus an neamhfhocal.

“Agus” a bhí ar an bhfocal.

“ ” a bhí ar an neamhfhocal.

Chuaigh Agus i mbun oibre

gan a thuilleadh moille.

Scar sé agus aontaigh sé

gach uair a d'oscail sé a bhéal.

Beag agus mór,

dubh agus bán,

litir agus leathanach,

déanta as an neamhfhocal.

Is é Agus mo laoch,

an scarthóir,

an t-aontóir,

an mheá.

Pangur Bán le díol?

Seo dhá leathanach den leabhrán a dtugtar an “Reichenauer Schulheft”, nó “Leabhar Scoile Reichenau” air. Scríobh scoláire Éireannach é go luath sa 9ú haois. An téacs is tábhachtaí dá bhfuil ann ná an t-aon chóip amháin den dán “Pangur Bán” a tháinig anuas chugainn. Tá sé le feiceáil ag bun an leathanaigh ar clé.

Tá an leabhrán seo i seilbh Stift Sankt Paul, mainistir Bheinidicteach san Ostáir, anois. Tá sé ar intinn acu é a dhíol i Londain, más fíor don scéal seo. Is cosúil go bhfuil an t-airgead ag teastáil ón mainistir.

ortha na glúine scríobtha

Fuair mé an “ortha” seo in Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland, imleabhar 27. Is ó Shrath Spé sa 19ú haois a tháinig sí:

Gu maith an diugh, ’s fhearr am maireach;

An deigh sin gun dad ach ’n làrach.

Tá sé éasca é a thiontú ó Ghàidhlig go Gaeilge:

Go maith inniu, is fearr amáireach;

Ina dhiaidh sin dada ach an láithreach.

Is ionann an làrach/láithreach agus an áit a raibh an chneá. Gearb nó colm atá i gceist. Rith sé liom go mbeadh an rabhcán seo oiriúnach le haghaidh páistí ar bhain gortú éadrom dóibh. Tá cloch leighis ag teastáil leis an ortha a chur i gcrích i gceart, ach is dócha go bhfuil rud éigin mar sin a dhéanfadh gnó ag chuile thuismitheoir.

neamúil

Níor chuala mé ach yum yum agus mé ag teacht aníos. Is cosúil go bhfuil nom nom in úsáid (go coitianta?) anois. Deir na Francaigh miam-miam. Deir FGB gurb ionann neam neam agus sweet, titbit. Níl a fhios agam céard go díreach a deir na Gearmánaigh, na Spáinniseoirí, etc., ach bheinn ag súil le rud éigin ar an múnla céanna: __m __m.

Tá sé ar intinn agam feidhm a bhaint as an aidiacht neamúil go rialta feasta. Is maith an focal é. Agus ní gá an cáca milis iomlán a ithe le neamúil a thabhairt air.