onchú = draco

Is rídhócha nach bhfuil an focal “onchú” i do léacsacan reatha. Deir FGB gur focal liteartha é a chiallaíonn:

• Savage beast.
• Banner (depicting wild beast).
• Fierce warrior.

Tá mórán an méid céanna le fáil in DIL maidir leis an dara sainmhíniú:

b) a banner or standard, prob. orig. one on which an ‘onchú’ was depicted.

Ní dóigh liom gur gnáth-bhratach a bhí ann, áfach, ach rud eile a bhí an-chosúil le cochall gaoithe (wind sock). Is é an sliocht seo a leanas as leagan Stowe den Táin a thug an smaoineamh seo dom:

“Ro gab Laogh ag griosadh agus ag glámadh Conculainn samlaidh, co ro lion att agus infisi Coinculainn amail linas gaoth onchú óbhél oslaicthi, go n-derna sduaigh n-uathbásaigh n-anaithnidh dhe amail sduaigh nimhi re frais fearthana, agus iondsaigh docum Fir diad mar dremne dreaccan no mar nert n-árcon.”

... gur líon at agus bolgadh Cú Chulainn mar a líonann gaoth onchú bhéal-leathan bhéal-leata...

Séard a fheicim anseo ná cur síos ar an “meirge” atá le feiceáil sa phictiúr thuas (ón Psalterium Aureum, ca. 850). Draco an t-ainm a bhí air. Fuair na Rómhánaigh é ó na Sarmátaigh sa dara haois, de réir an suímh seo. Bhí an ceann béal-leathan déanta as miotal agus an corp draganta as éadach. Líon an ghaoth an corp díreach mar a líonann sí cochall gaoithe. Tá na híomhánna thíos de onchoin le feiceáil ar an gColún Trajana sa Róimh, a críochnadh sa bhliain 113.

Dála an scéil, is féidir leagan nua-aimseartha den onchú a fháil anseo.

“Black Friday”

Abhus anseo i Meiriceá tugtar Black Friday ar an lá ar lorg Lá an Altaithe. Lá mór siopadóireacht atá ann, mar bíonn a lán earraí ar fáil ar lascaine inniu. Shíl mé riamh gurb aisteach an t-ainm a baisteadh air. Tá laethanta eile ann atá “dubh” i mBéarla, agus tá baint acu uilig leis an stocmhargadh: laethanta ar thit an tóin as, le bheith cruinn: Black Monday, Black Tuesday, etc.

An míniú a théann thart anseo ná go bhfuil an lá seo “dubh” toisc go mbeidh na siopadóirí in the black arís tar éis lá mór seo an díolacháin, má bhí siad in the red roimhe seo. Baintí úsáid as dúch dubh le brabús a thaispeáint, tráth den saol, agus as dúch dearg le haghaidh caillteanais. Níl a fhios agam an bhfuil an meafar seo ar fáil dúinn i nGaeilge.

ilchruthach

Tá seanlitreachas na Gaeilge lán de shape shifters, daoine nó déithe a ghabh riocht eile orthu féin. Mar shampla:

Ra giult-sa a mbasa os; ra shenaus a mbasa eó, a mbasa rón; a ráth a mbasa cú allaid; imma-rulod a mbasa duine. (eagrán le John Carey)

Rinne mé a innilt nuair ba fhia mé; rinne mé a shnámh nuair ba bhradán, ba rón mé; a rith nuair ba chú allta mé; shiúil mé é nuair ba dhuine mé.

(Tá ógánach osnádúrtha ag caint le Colm Cille faoi loch a bhí ina thalamh tirim tráth.)

Co n-accat ní iar suidiu batar delba doíne in da ṡinén hísin. Ataciat iar suidiu batir é a ndá muccid. (LL 246b, De Cophur in Da Muccida)

Ansin chonaic siad go tobann go raibh riocht daoine ar an dá fhiach sin. D'aithin siad an dá mhuicí ansin.

Tanautatsom in tsod meic tíre doimairg na bú fair síar. Léicidsom cloich asa tailm co mebaid a súil ina cind. Téite i rricht samaisce maíle derge. (LU 77a, Táin Bó Cúailnge)

Ionsaíonn an mac tíre baineann é agus tiománaíonn sí na ba siar air. Teilgeann seisean cloch as a thailm a bhriseann a súil ina ceann. Téann sí i riocht samhaisce maoile deirge.

(An Mhor-ríon agus Cú Chulainn atá i gceist anseo.)

Ach ní raibh focal againn ar an duine seo go dtí le fíor-dhéanaí, a bhuí le focal.ie. Tá an focal “ilchruthach” le fáil in FGB, ceart go leor, ach níl ann ach aidiacht a chiallaíonn “many-shaped, multiform, polymorphic”.

Agus seo agaibh radharc eile ar an ilchruthachas:

triúr manach agus tráchtaire

Dúirt an chéad mhanach, “Tá an bhratach ag brataíl.”

Dúirt an dara manach, “Tá an ghaoth ag brataíl.”

Dúirt an tríú manach, an Patrarc Hui Neng (638–713), “Tá an intinn ag brataíl.”

Dúirt an tráchtaire, Wu-men Hui-k’ai (1183-1260), “Tá béil ag brataíl!”

à chacun ses goûts

Rogha an Dá Chat

Is maith le Michael

pinn, tairní, agus

cipíní itheacháin:

slender stiff objects

de réir rangú

an bhriathair Navajo.

“Nítįįh,” a deir sé,

“tabhair rud atá

tanaí dolúbtha.”

Is maith le Molly

péisteoga, seilidí,

is bandaí rubair:

rudaí a dtéann

an focal rangaithe

tiáo (条) leo i Sínis,

toisc iad a bheith

fada, tanaí, solúbtha

ar nós eascainne.

Sauve qui peut.

Faichill a thóna féin ar gach fear!

(Is breá liom an nath seo.)

comhartha an chait

D'fhág Michael nó Molly, níl a fhios agam cé acu, a c(h)omhartha i bpaiste plástair arú aréir. Thóg mé an pictiúr seo sular scrios an tógálaí rian na gcrúcaí is na “méar”. Is maith liom go mór tréanna mar seo. Chum mé an grianghraf thíos i nDeath Valley san earrach:

Agus rinne mé cárta cuairte den íomhá ina dhiaidh sin: