leabhragán: an tsanasaíocht

“Cás leabhar” is ciall le “leabhragán” anois, ach is cosúil nach ndéantaí aon idirdhealú ar “leabhragán” agus “leabharlann” cúpla céad bliain ó shin: a lán leabhar san áit chéanna. Chuir an iarmhír -agán an t-ainm Íosagán i gcuimhne dom, agus luaigh Proinsias an focal “doireagán”. “Íosa beag” agus “doire beag” an chiall atá leis na focail seo. Cheap cara liom atá ina bhall den liosta Old-Irish-L, David Stifter ó Ollscoil Vín, cheap seisean gurb í an iarmhír chéanna atá le feiceáil san fhocal “leabhragán” freisin, bíodh is go bhfuil sé deacair an chéim -- nó an léim! -- ó “leabhar beag” go “a lán leabhar” a mhíniú.

Tá míniú eile agam anois. Níl a fhios agam fós an bhfuil an ceart agam, ach seo é. Thosaigh mé leis an bhfocal “duibheagán” (abyss), focal eile a chríochnaíonn leis an iarmhír -agán de réir dealraimh. Ach ní mar a shíltear a bhítear i gcónaí, go háirithe i gcúrsaí sanasaíochta! Deir an foclóir sanasaíochta Lexique étymologique de l'irlandais ancien (LEIA) gur comhfhocal atá ann: dubh + aigéan = an-aigéan nó deep ocean = duibheagán . Luíonn an míniú sin le réasún. Anois, má thainig “duibheagán” ó “dubh + aigéan”, céard faoi “leabhar + aigéan” (book-ocean / ocean of books) mar bhunús an fhocail “leabhragán”? Nach bhfuil ciall leis sin freisin?

le scéal a chríochnú i gceart

Séard atá sa leabhar seo ná aistriúchán le léaráidí de pikva, scéal faoi chruthú an domhain, de chuid na ndaoine Karuk in iarthuaisceart Chalifornia. Tá sé i mBéarla ar fad, ach amháin an focal deireanach, kupanakanakana. Focal ársa é seo a úsáidtear i gcónaí le pikva a chríochnú.

Bhíodh “deilín” níos faide ná sin in úsáid sa sean-am. Seo leagan de ón seanchaí Margaret Harrie. An teangeolaí Jørgen Uldall a bhreac síos é thart faoin mbliain 1930. Tá grianghraf de Harrie thíos.

Kupánakanakana!

Cheemyâach ik ishyâat imshiríhraavish.

Náyaavheesh ik.

Cheemyâach ik ataychúkinach i'uunúpraveesh.

Náyaavheesh ik.

Nanivási vúra veekináyaach.

Kupánakanakana!

Drithligh, a bhradáin an earraigh, suas an abhainn.

Deifrigh chugam.

Drithligh, a lile ghorm, as an talamh.

Deifrigh chugam.

Tá mo dhromlach an-díreach.

Ní deilín gan chiall é seo. Bhíodh sé ina riail dhocht i measc na nIndiach ar fud Mheiriceá Thuaidh gan scéalta a ríomh ach amháin sa gheimhreadh. [Ceist: an raibh nós mar sin ann riamh i measc na nGael?] Chreid na Karuk go dtiocfadh an t-earrach -- agus na bradáin agus bia úr na talún -- níos sciobtha dá n-insídís a lán scéalta. Agus chreid siad go dtiocfadh cruit ar dhroim an scéalaí dá n-inseofaí an scéal go mícheart!

Is minic a chríochnaíonn -- nó a chríochnaíodh -- scéalta i nGaeilge mar seo:

Sin é mo scéal.

Sin é mo scéal anois daoibh.

Sin é mo scéal agus má tá bréag ann, bíodh.

Sin é mo scéal agus más bréag uaim é, ba bhréag chugam é, ní mise a chum ná a cheap.

Ach seo críoch i bhfad níos casta a chuir seanchaí Albanach leis an scéal An Ceatharnach Caol-Riabhach :

Is dhealaich mise riutha; is thug iad dhomh ìm air eibhleig is brochan càil air creileig, is brògan paipeir, is chuir iad air falbh mi le peileir gunna mhóir air rathad mór gloine gus an d'fhàg iad am sheasamh a stigh an seo mi.

Agus seo cúpla críoch an-chosúil leis sin ó dheisceart na Stát Aontaithe:

'Bout that time I stepped on a piece of tin, and it bent, and I skated on away from there. (Sara Hall)

And it was raining, and I had on my paper suit, and I made a short cut home as quick as I could. (J. D. Suggs)

An bhfuil nathanna mar sin cloiste agaibh i nGaeilge na hÉireann?

An seanchaí Bríd Costello

post??

Gaeilge:

postúil = mórchúiseach (An Foclóir Beag); self-important, conceited (FGB)

.i. “fonnadóir Francach ó Pháras postúil na bhfichidí” mar a dúirt ár gcara Tadhg

Spáinnis:

postín = Presunción afectada o sin fundamento (Real Academia Española); showiness, boastfulness (Webster's New World Concise Spanish Dictionary)

de postín = lujoso, distinguido; posh

.i. “una tienda de postín” (siopa ardnósach)

Ceist agam oraibh: an de thaisme atá “post” sa dá fhocal “mórchúiseacha” seo?

la cueillette des brimbelles

Rugadh is tógadh mo chara Max sna Vosges. Tá sé ar ais “sa bhaile” ar feadh cúpla seachtain anois. Nós sean-bhunaithe ag na Parisiens an chathair a thréigean i Mí Lúnasa, tá's agaibh. Fuair mé an ghrianghraf seo uaidh ar maidin leis an teideal “cueilette des brimbelles”, focail a chiallaíonn “cnuasach na bhfraochán”. Is focal canúnach é brimbelle. Myrtille a deirtear i bhFraincis chaighdeánach, ach amháin abhus anseo i Meiriceá Thuaidh mar a deirtear bluet. Sin é an focal Québecois a fheictear ar na pacáistí. Fásann a lán LÁN fraocháin sna bólaí seo agus théann cuid acu go Ceanada. Bíonn na lipéid dátheangach de ghnáth dá bhrí sin. (Bíonn lipéid thrítheangacha ar a lán rudaí eile -- pacáistí scriúnna cuir i gcás -- a théann go Ceanada agus go Meicsiceo.)

Bashed Neeps

An bhfuil banna ceoil darb ainm “The Bashed Neeps” ann ar chor ar bith? Ba mhór an peaca é gan ainm chomh breá sin a úsáid. Dá mbeadh féith an cheoil ionam, chuirfinn banna ar bun le go mbeadh an t-ainm sin air!

Dála an scéil, cuireann m'easpa tallainne i gcúrsaí ceoil an t-amhrán seo i gcuimhne dom.

A Mhuire 's a Rí á rá ag Pádraigín Ní Uallacháin:

A Mhuire 's a Rí gan orm na méara

bhuailfeadh port ar phíobaí ceoil

bhuailfinn port aoibhinn an taobh seo den tír

nár chuala sibh riamh a leithéid go fóill.

suas sa spéir ag úrnaí

D'eitil leathchéad misteach agus raibithe eile os cionn Israel Dé Máirt, ag úrnaí go dian leis an víreas H1N1 a chloí sa tír sin. Bhain siad úsáid as adharcanna i measc rudaí eile lena n-aidhm a chur i gcrích. אױ װײ.

cait sa chistin

... in anlann béarnaise.